సంగీత రత్నాకరము-శ్లోకాల వివరణ/3.7
39వ శ్లోకం నుండి 45వరకు
39
తేమంద్రమధ్యతారాఖ్య స్థానభేదాత్రిధామతాః
తఏవ వికృతావస్థా ద్వాదశప్రతిపాదితాః
సప్తస్వరములు మంద్రము , మధ్యము , తారము అను పేర్లు గల స్థాయీభేదములుగా 3 విధములు. శుధ్దములు 7 స్వరములు మాత్రమే. కొన్ని స్వరములు వికృతిని పొంది మొత్తము 12 అవుచున్నవి.
40
చ్యుతోనచ్యుతోద్విధాషడ్జో ద్విశ్రుతిర్వికృతోభవేత్
సాధారణేకాకలీత్వేనిషాదస్యచదృశ్యతే
స స్వరమునకు 2 శ్రుతులు . చ్యుతము , అచ్యుతము . సాధారణముగా చ్యుతమైన స పలుకబడును. కాకలీత్వమున నిషాదముతో కలిసి అచ్యుతమగును.
41
సాధారణే శ్రుతింషాడ్జీమృషభం సంశ్రితోయదా
చతుఃశ్రుతిత్వ మాయాతి తదైకో వికృతి భవేత్
స స్వరము సాధారణముగా పలుకునపుడు రి స్వరము దానిని వెన్నంటి వచ్చి వికృత స్వరముగా పలుకును.
42
సాధారణే త్రిశ్రుతిః స్యాదంతరత్వేచతుఃశ్రుతిః
గాంధారఇతితద్భేదేద్వౌ నిశ్శంకే నకీర్తితౌ
సాధారణమైన మ శ్రుతిని గ స్వరము గ్రహించును. అప్పుడు వికృతియై త్రిశ్రుతి యగును. (గ3) దాని భేదములు రెండు ప్రయోగమున నిశ్శంక శార్జ్ఞదేవునిచే నిరూపింపబడినవి.
43
మధ్యమః షడ్జవద్ ద్వేధాఅంతరసాధారణాశ్రయాత్
పంచమోమధ్యమ గ్రామేత్రిశ్రుతిః కైశికేపునః
అంతర గాంధార , సాధారణ గాంధార శ్రుతులు ఆశ్రయించుట వలన మ స్వరము కూడ 2 విధములగును.
44
మధ్యమస్యశ్రుతిం ప్రాప్యచతుఃశ్రుతిద్విధా
దైవతోమధ్యమగ్రామేవికృతః స్యాచ్చతుః శ్రుతిః
మధ్యమ గ్రామమున పంచమము వికృతిగా మారి ద స్వరము మ గా పలుకబడును. అది చతుశ్రుతి దైవతమై వికృతిని పొందును.
45
కైశికేకాకలీత్వేచ నిషాదస్త్రిచతుఃశ్రుతిః
ప్రాప్నోతి వికృతే భేదౌద్వావితి ద్వాదశస్మృతాః
సాధారణ షడ్జమున( స ) నిషాదము ( ని ) ప్రధమశ్రుతియందున్నప్పుడు ( అనునాదముగా వినబడినపుడు ) వికృతిగా త్రిశ్రుతిని పొందును.( స3 ). కాకలి యయినప్పుడు ( ని2 ) షడ్జశ్రుతిద్వయమును పొంది చతుశ్రుతి ( స4 ) అగును. ఈ రెండు భేదములను కలుపుకొని స్వరములకు 12 వికృతి భేదములు.