సంగీత రత్నాకరము-శ్లోకాల వివరణ/6
శ్లోకం 1 నుంచి 10 వరకు స్వరగతాధ్యాయము - వర్ణాలంకారప్రకరణము 1
గానక్రియోచ్యతేవర్ణఃసచతుర్ధానిరూపణః
స్థాయ్యారోహ్యవరోహీచసంచారీత్యథలక్షణమ్
గానక్రయ ( ధాతువుని చెప్పబడే సంగీత స్వరరచన ) వర్ణమని చెప్పబడును. ఆ వర్ణము 4 విభాగములు చేయబడినది. మొదటిదైన స్థాయి లక్షణము చెప్పబడును.
2
స్థిత్వాస్థిత్వాప్రయోగఃస్యాదేకస్యైవస్వరస్యయః
స్థాయీవర్ణఃసవిజ్ఞేయఃపరావన్వర్థనామకౌ
ప్రయోగమున ఒక్కొక్క స్వరమును విడివిడిగా పాడినపుడు అది స్థాయి వర్ణమగును.
ఉదా : సా. రీ. గా. మా.
ఆరోహణము : స్వరములను క్రమముగా ఒకదానికొకటి పైస్థాయిలో స్వరములను పాడుట.
ఉదా: సా. రీ. గా. మా. పా. దా. నీ. సా.
అవరోహణము : ఆరోహించిన సప్త స్వరములను ఒకదానికొకటి కింది స్థాయిలో పాడుట.
ఉదా: సా. నీ. దా. పా. మా. గా. రీ. సా.
3
ఏతత్సంమిశ్రణాద్వర్ణః సంచారీపరికీర్తితః
విశిష్టంవర్ణసందర్భమలంకారంప్రచక్షతే
ఈ మూడిటి సమీకరణమే అనగా మూడు కలసిన ప్రయోగము సంచారి అని చెప్పబడును.
ఉదా : మొదటి సరళీస్వరము
సరిగమపదనిస
సనిదపమగరిస
4
తస్యభేదాస్తుబహవస్తత్రస్థాయిగతాన్ బ్రువే
యేషామాద్యంతయోరేకఃస్వరస్తేస్థాయివర్ణగాః
ఈ అలంకార భేదములు సప్తస్వరములకు కలవు. కాని ప్రయోగములో వున్నవి షడ్జములు మాత్రమే. అనగా కింది స్థాయి స తో ప్రారంభమై పైస్థాయి స తో అంతమయ్యేవి.ఏ అలంకారమునకు మొదట చివర ఒకే స్వరముండునో అవి స్థాయి వర్ణ అలంకారములు.
5
ప్రసన్నాదిఃప్రసన్నాంతఃప్రసన్నాద్యంతసంజ్ఞకః
తతఃప్రసన్నమధ్యఃస్యా్పంచమఃక్రమరేచితః
స్థాయి వర్ణమునందలి అలంకారములు 7 .
1 ప్రసన్నాది
2 ప్రసన్నాంతము
3 ప్రసన్నాద్యంతసంజ్ఞకము
4 ప్రసన్నమధ్యము
5 క్రమరేచితము
6 ప్రస్తారము
7 ప్రసాదము
6
ప్రస్తారోఅథప్రసాదఃస్యాత్సప్తైతేస్థాయినిస్థితాః
మంద్రఃప్రకరణేఅత్రస్యాన్మూర్ఛనాప్రథమఃస్వరః
మూర్ఛనా ప్రథమ స్వరము మంద్రముగా చెప్పబడినది.
మంద్ర స్థాయి నాభి స్థానము నుండి పుట్టునది. స ప స లలో మొదటి స . అది మంద్రముగానే ప్రారంభమవుతుంది. అంటే స ప స ల శ్రుతిని నాభి స్థానమునుంచే మొదలు పెట్టాలి.
7-8
నఏవద్వగుణస్తారఃపూర్వఃపూర్వోఅథవాభవేత్
మంద్రఃపరస్తతస్తారఃప్రసన్నోమృదురుచ్యతే
మంద్రస్తారస్తుదీప్తఃస్యాన్మంద్రోబిందుశిరాభవేత్
ఊర్ధ్వరేఖాశిరస్తారోలిపౌత్రిర్వచనాత్ల్పుతః
మూర్ఛనలో మంద్రస్థాయిలో మొదట పలికిన స స్వరమే రెట్టింపు ధ్వనితో చివర తారమని
చెప్పబడుచున్నది. పూర్వస్థానము మంద్రము. పరస్థానము తారము. మంద్రమునకే ప్రసన్నము,
మృదువు అను పేర్లు కలవు. తారమునకు దీప్తము అను పేరు కలదు. స్వరలిపి రాసేటప్పుడు
మంద్రమునకు గుర్తుగా స కు కింద చుక్క పెట్టబడుతుంది. తారమునకు గుర్తుగా స కు పైన
చుక్క పెడతారు. ప్లుతము 3 సార్లు పాడవలసినది.
9
మంద్రద్వయాత్పరేతారేప్రసన్నాదిరుదాహృతః
తద్వైలోమ్యేప్రసన్నాంతఃప్రసన్నద్వయమధ్యగే
మంద్రస్థాయి స ను పాడి తరువాత వెంటనే తారస్థాయి స ను పాడిన ప్రసన్నాది అలంకారము.
అనగా కింది స తరువాత ప పాడకుండా పై స పాడినప్పుడు.
స ప స , కాకుండా స స .
దానికి విలోమంగా మొదట తారస్థాయి స పాడి వెంటనే మంద్ర స్థాయి స పాడినపుడు ప్రసన్నాంతము.
స ప స కాకుండా స స .
10
దీప్తేప్రసన్నాద్యందస్స్యాత్తారయోర్మధ్యగేపునః
మంద్రేప్రసన్నమధ్యాఖ్యమలంకారంవిదోవిదుః
తారస్థాయి షడ్జము మొదట పాడి తరువాత రెండు మంద్రములు పాడిన తరువాత తిరిగి తారస్థాయి షడ్జము పాడిన అది ప్రసన్నమధ్యము.
స స స స .
మంద్రము పాడి పిదప 2 తారములు మధ్యలో పాడి తిరిగి మంద్రము పాడిన అది ప్రసన్నాద్యంత అలంకారము.
స స స స
తరువాతి పేజీ 6.1-1